Kurban ibadeti, Müslüman toplumların her yıl Zilhicce ayının onuncu gününde yerine getirdiği ve İbrahimî mirasın izlerini taşıyan bir kulluk görevdir. Mal ile yapılan ve Allah’a yaklaşmayı sağlayan bir eylem olduğu kadar paylaşmanın, sadakatin ve teslimiyetin sembolüdür. Peki, bir ailede erkek kendi adına kurban kesmeden, hanımı adına kurban kesebilir mi? Ya da eşlerden hangisinin kurban kesme sorumluluğu vardır? Bu gibi sorular, özellikle Kurban Bayramı yaklaşırken pek çok ailenin zihnini meşgul eder hâle gelir. Bu yazımızda, İslami kaynaklar ve muteber fetva mercilerinin görüşlerine dayalı olarak bu meseleyi açıklığa kavuşturmaya gayret edeceğiz.
Kurbanın Dinî Hükmü ve Şartları
Kurban ibadeti, Hanefi mezhebine göre vacip; Şafii, Maliki ve Hanbeli mezheplerine göre ise sünnet-i müekkede olarak kabul edilmektedir. Bu ibadetin yükümlülüğü ise belirli şartlara bağlıdır. Akıl baliğ, mukim ve temel ihtiyaçlarının dışında nisap miktarı mala sahip olan her Müslümana kurban kesmek vacip olur.
Bu noktada, eşler arasında mal varlığı ve mali yükümlülüklerin ayrı değerlendirildiğini belirtmek gerekir. Her birey, kendi ekonomik durumuna göre kurban ibadetiyle mükellef olur. Yani evli çiftlerden biri nisap miktarına ulaşmışken diğeri ulaşmamışsa, yükümlülük yalnızca zengin olan eşe aittir.
Kocanın Eşi Adına Kurban Kesmesi
Kurban ibadetinde esas olan, niyetin ve vekâletin doğru şekilde belirlenmesidir. Kadın, kurbanla yükümlü ise ve eşi onun adına kurban kesmek istiyorsa, öncelikle eşinin açık rızasını alması gerekir. Zira kurban, her bireyin kendi niyetiyle ve iradesiyle yerine getirmesi gereken bir ibadettir.
Diyanet İşleri Başkanlığı bu konuda açık bir ifade kullanmaktadır: “Kişi, diğer birinin malından onun izni olmadan kurban kesemez.” Dolayısıyla bir erkek, hanımının bilgisi ve izni olmadan onun adına kurban kesemez. Ancak kadın kurbanla yükümlü olup bu ibadeti eşine vekâleten yaptırmak isterse erkek onun adına kurbanı kesebilir. Bu durum, vekâletle kurban kesmenin fıkhî zeminine dayanır ve caizdir.
Ev Hanımları Kurban Kesebilir mi?
Ev hanımları sıklıkla şu soruyu yöneltmektedir: “Ben çalışmıyorum, gelirim yok. Eşim bakıyor. Bu durumda ben de kurbanla yükümlü olur muyum?” Bu sorunun cevabı, sahip olunan mala göre belirlenir. Ev hanımının kendi adına kayıtlı malı, ziynet eşyası, birikimi veya başka bir gelir kaynağı varsa ve bu nisap miktarını aşıyorsa, kurban kesmesi gerekir.
Fakat bir kadının eşinin malından habersizce onun adına kurban kesmesi ya da kendi adına niyetlenip kesim yaptırması caiz olmaz. Kurban, ibadet niyetiyle yapılan bir eylem olduğundan niyet ve malın meşruiyeti çok önemlidir.
Kimin Kurbanı Aile Adına Geçerli Olur?
Bazen aile içinde sadece bir kurban kesilir ve tüm aile fertlerinin bu ibadetten faydalanacağı düşünülür. Fakat bu, kurban ibadetinin fıkhî yükümlülüğü açısından yeterli değildir. Kurban, bireysel bir sorumluluktur. Dolayısıyla evde birden fazla kişi kurbanla yükümlü ise her birinin ayrı ayrı kurban kesmesi gerekir.
Evde yalnızca koca kurbanla yükümlüyse onun kestiği kurban haneye bereket getirebilir; fakat bu kurban, zengin olan diğer aile fertlerinin sorumluluğunu düşürmez. Aynı şekilde kadın da zengin ise kocasının kestiği kurban kendi adına kesilmiş sayılmaz.
Kurbanın Vekâletle Kesilmesi
Kurban kesimi bizzat kişinin kendisi tarafından yapılabileceği gibi vekâlet yoluyla da gerçekleştirilebilir. Özellikle şehir yaşamında kurbanlık alım, kesim ve dağıtım gibi süreçlerin zorlaşması, vekâlet sistemini daha da yaygın hâle getirmiştir.
Eşler birbirine vekâlet verebilir. Bir erkek, hanımının bilgisi dâhilinde onun adına kurban kesebilir. Aynı şekilde kadın da kocasına bu ibadeti vekâlet yoluyla yaptırabilir. Ancak vekâletin sözlü ya da yazılı olarak ifade edilmesi gerekir. Kalpten geçen niyet yeterli olmaz. Çünkü bu bir ibadettir ve niyet fiille desteklenmelidir.
Her Yıl Sırasıyla Kurban Kesmek Caiz mi?
Bazı ailelerde, ekonomik sebeplerle her yıl sırayla kurban kesme uygulaması yapılmaktadır. Yani bir yıl koca, diğer yıl kadın adına kurban kesilir. Bu yöntem, zaruret durumunda uygulanabilir. Ancak dikkat edilmesi gereken nokta, kurbanla yükümlü olan kişinin o yıl sorumluluğunu yerine getirip getirmediğidir. Şayet her iki eş de kurbanla yükümlüyse sıra usulüyle tek kurban kesmek fıkhî olarak yeterli değildir. Herkes kendi sorumluluğuna göre ibadetini yerine getirmelidir.
Kurban İbadetinde Niyet, Vekâlet ve Şuur Önemlidir
Kurban ibadeti, daha önce de belirtildiği üzere Allah’a yaklaşmak niyetiyle yapılan sembolik bir fedakârlıktır. Kurban kesen kişinin niyeti, malın meşru kaynaktan elde edilmiş olması ve ibadetin usulüne uygun yapılması büyük önem taşır.
Kocanın, eşine sormadan onun adına kurban kesmesi caiz değildir. Kadının rızası ve vekâletiyle yapılması şarttır. Aksi hâlde bu ibadet yerine getirilmiş sayılmaz. Aile içinde sevgi, saygı ve dini bilinç çerçevesinde bu konuların konuşulması, hem ibadetin değerini artırır hem de manevî bağları kuvvetlendirir.
Her ibadetin özü, Allah’ın rızasına ulaşma arzusudur. Kurban da böylesi bir teslimiyetin dışa yansımasıdır. Bu ibadeti yerine getirirken gösterilecek hassasiyet, kul ile Rabbi arasındaki bağın ne kadar kuvvetli olduğunu da ortaya koymaktadır.
