Kurban, İslam dinindeki mali ibadetlerden biri olup belirli şartlara sahip Müslümanlar üzerine vacip kılınmıştır. Kurban ibadeti yalnızca bir hayvan kesiminden ibaret değildir; Allah’a yakınlaşmanın, nimete şükrün ve kulluk bilincinin bir tezahürüdür. Bu önemli ibadeti yerine getirebilmek için kişinin maddi bakımdan belirli bir seviyede olması gerekir.
Kurban ibadetinin yerine getirilmesi, ruhî ve maddî bir hazırlık gerektirir. Çünkü bu ibadet, mal ile yapılan bir ibadettir. Her Müslüman kurban kesmekle yükümlü değildir. Bu yükümlülük, belli bir mal varlığına sahip olmayı gerektirir. Bu nedenle, İslam fıkhı kurban kesmenin şartlarını belirlerken kişinin mali gücünü esas almıştır.
Nisap Miktarı Nedir?
Kurban ibadetinin vacip olması için aranan en temel şartlardan biri, kişinin “nisap miktarı” denilen zenginliğe sahip olmasıdır. Nisap, temel ihtiyaçlar ve borçlar dışında kalan mal varlığının belirli bir sınırı aşmasıdır. Bu sınır, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) ve sahabenin uygulamasına dayanılarak belirlenmiştir. Zekât nisabı gibi kurban nisabı da altın ya da gümüş ölçüsü üzerinden değerlendirilir. Günümüzde genellikle altın ölçüsü esas alınmakta ve bu miktar 81 gram altın olarak belirlenmektedir.
Bu da demektir ki, bir Müslüman temel ihtiyaçlarını ve borçlarını çıkardıktan sonra 81 gram altın ya da bu değere sahip nakit para, ticaret malı veya döviz gibi menkul kıymetlere sahipse kurban kesmekle yükümlüdür. Bu ölçü, Diyanet İşleri Başkanlığı ve İslam alimlerinin büyük çoğunluğu tarafından kabul edilmektedir.
Temel İhtiyaçlar Nelerdir?
Nisap miktarını hesaplarken kişinin elinde kalan mal varlığına bakılır. Ancak bu hesaplama yapılırken kişinin günlük yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan temel ihtiyaçlar düşülür. Bu ihtiyaçlar arasında barınma (ev), ulaşım (araç), meslekî ekipmanlar, ev eşyaları, bir yıllık gıda ve giyim giderleri ile sağlık harcamaları gibi zarurî kalemler bulunur. Bunlar nisap hesabına dahil edilmez.
Örneğin bir kişi, kendi üzerine kayıtlı bir ev ve araba sahibi olabilir. Ancak bu varlıklar onun temel ihtiyacını karşılıyorsa ve gelir getirmiyorsa nisap ölçüsüne dahil edilmez. Bunun yanında borçları da çıkarılır. Geriye kalan mal varlığı 81 gram altının o günkü karşılığına eşitse ya da fazlaysa kişi kurban kesmekle yükümlü olur.
Güncel Değer Üzerinden Hesaplama Yapılmalıdır
81 gram altının güncel piyasa değeri sürekli değişmektedir. Bu nedenle kurban yükümlülüğünü hesaplamak isteyen kişi, kurban bayramı öncesindeki güncel altın fiyatlarına göre değerlendirme yapmalıdır. Örneğin altının gram fiyatı 2.000 TL ise nisap miktarı yaklaşık 160.000 TL olacaktır. Bu tutar, kişinin elinde borç ve temel ihtiyaçlar harici bulunan toplam varlığını ifade eder.
Bu durumda elinde o gün için 160.000 TL veya üzeri nakit, döviz, ticaret malı ya da benzeri kıymet bulunan kişi, kurban kesmekle yükümlüdür. Bu meblağ, kurbanlık hayvanın fiyatı anlamına gelmez. Kişinin kurban kesecek güce sahip olup olmadığını gösteren eşiktir.
Kurban Fiyatı Ne Kadardır?
Kurban fiyatı; hayvanın türüne, yaşına, sağlığına ve pazar koşullarına göre değişkenlik gösterir. Küçükbaş hayvanlar daha düşük fiyatlıyken büyükbaş hayvanlar daha yüksek maliyetlidir. Ancak önemli olan, kişinin kurban kesmekle yükümlü olacak mali güce sahip olup olmadığıdır. Bu yükümlülük sağlandığında kişi bütçesine göre uygun bir kurbanlık tercih edebilir. Hatta günümüzde hisseye girilerek büyükbaş hayvan kesimi de yaygın olarak uygulanmaktadır.
Kadınların Kurban Kesme Yükümlülüğü Var mı?
Toplumda sık karşılaşılan sorulardan biri, kadınların kurban yükümlülüğüdür. Kadınların da erkekler gibi kurban ibadetiyle yükümlü olup olmadıkları sıklıkla sorulmaktadır. İslam’da mal mülkiyeti şahsa ait olduğundan kadınların sahip oldukları altın, döviz ya da diğer kıymetli varlıklar da nisap ölçüsüne dahil edilir. Ev hanımı olsun ya da çalışsın, ziynet eşyası nisap miktarına ulaşan bir kadın da kurban kesmekle yükümlü olur.
Bazı ailelerde kadınların ziynet eşyaları göz ardı edilmekte ve “ev hanımı kurban kesmez” anlayışı hâkim olmaktadır. Oysa İslam’a göre ziynet altınları kadının mülkiyetindedir ve nisap miktarına ulaşıyorsa kurban kesmek vaciptir.
Seferîlik ve Kurban Yükümlülüğü
Kurban kesmekle yükümlü olmak için yalnızca maddi yeterlilik değil, aynı zamanda mukim (yani yerleşik) olmak da gerekir. Seferî yani yolculuk hâlinde olan bir kişi, kurban kesmekle yükümlü değildir. Ancak isterse nafile olarak kurban kesebilir. Bu bağlamda mukim olmayan kişilerin durumu geçici bir muafiyet teşkil eder.
Kredi Kartı ile Kurban Alımı Caiz midir?
Modern çağda sıkça karşılaşılan bir mesele de kurbanlığın kredi kartı ile alınmasıdır. Bu konuda Diyanet İşleri Başkanlığı’nın görüşü nettir: Şayet kredi kartı ile alışveriş peşin fiyatına ve taksitsiz olarak yapılırsa caizdir. Ancak gecikme faizi veya vade farkı söz konusuysa faiz ihtiva edeceği için caiz değildir. Bu nedenle kurbanlık alırken ödemeye dair işlemlerin helal dairesi içinde yapılması gerekir.
Özetle kurban kesmek, İslam’ın temel ibadetlerinden biridir ve belirli maddi şartlara bağlıdır. Kurban kesmekle yükümlü olmak için kişinin temel ihtiyaçlarının ve borçlarının dışında, 81 gram altın değerinde mala sahip olması gerekir. Bu sınırı geçen herkes –kadın ya da erkek fark etmeksizin– kurban kesmekle yükümlüdür. Nisap miktarının değeri güncel piyasa koşullarına göre farklılık gösterse de dini sorumluluğun çerçevesi aynıdır.
